ISTORIJA

Istorija Kruševca

Kruševačko područje se odlikuje bogatom i sadržajnom istorijskom prošlošću, koja je stvarana u teškim i dramatičnim situacijama. U tragičnim uslovima stvaranja istorije, če- sto je broj kruševačkih pustoselina bio veći od broja naseljenih sela, zbog čega je izostala pisana evidencija o većem delu istorijske prošlo- sti kruševačkog područja. Turski akini su uništavali sve pred sobom, ubijajući Srbe i ne ostavljajući pisane izvore o tome. Zatečeno srpsko stanovništvo je nastupajuća turska vojska gonila sa starih staništa pljačkom i ubijanjem i primoravala ga da prihvati teške uslove života u novim staništima, kao prebeci. Jedan od retkih pisanih dokumenata iz toga doba predstavlja pomenuti defter iz polovine petnaestog veka.

Bogata istorijska pro- šlost kruševačkog područja i njegovog stanovništva gleda se kao na ak- tivni sadržaj kasnijih istorijskih stanja, a ne kao na nešto minulo, što je otišlo u nepovrat i što je mrtvo.

kruševačko područje i njegovo stanovništvo odlikuje duboka i sa- držajna istorijska prošlost, sa različitim zbivanjima tokom napretka i stradanja.

kruševačko područje i njegovo stanovništvo odlikuje tragična pro- šlost, ispunjena stalnim ratovima, razaranjem naselja i stradanjem stanov- ništva, sa vrlo teškim posledicama. U svim tim stradanjima interesi Srba su ostajali po strani, a dominirali su dogovori velikih sila.

14. vek

U periodu srednjevekovne srpske države, u doba kneza Lazara, Kruševac je bio prestonica Srbije.

U mnogim se- lima su i do danas sačuvani razni materijalni ostaci iz perioda srednjeve- kovne srpske države, koji nam svedoče o društvenom životu tadašnjeg doba i o postojanju jakog istorijskog kontinuiteta naselja i stanovništva na kru- ševačkom području. Tako, na primer, u selima: Kukljin, Bela Voda, Brajko- vac, Konjuh, Velika Drenova, Lazarevac, Tekija, Gaglovo – Staroselo, sačuva- na su stara groblja i spomenici sa natpisima i imenima još iz srednjevekov- ne Srbije: njive sa ostacima groblja, cigle kao podloga “Carskog druma”, ve- like potkovice, vrhovi od koplja i strele, komadi od mamuza, uzengija, stari novac, zemljano posuđe, a kod sela Kukljin razvalina kule kao i Stražarac, koji predstavlja jedan vis odakle se pazilo da neprijatelj ne pređe Moravu.

15. vek

Sa osvajanjem tvrđave Novo Brdo, u srpskim zemljama je konačno us- postavljena turska vlast (posle 66 godina srpsko – turskog dvovlašća: od 1389–1455). Kada su Turci ukinuli dvovlašće u našim zemljama, Porta je uspostavila feudalni sistem na osvojenoj teritoriji, na liniji Skoplje- Sarajevo i Niš–Kruševac–Smederevo. Sa nadiranjem turskih osvajača i sa padom srednjevekovne srpske države, on gubi prestoni značaj. Neposredno posle definitivnog zaposedanja grada Kruševca od strane Tura- ka, oni ga imenuju u Aladža Hisar (Šareni Grad), osnovavši kruševački san- džak ili liva Aladža Hisar (1455), kada ga pretvaraju u sedište novoformira- nog sandžaka pod istim imenom.

Sultan je preko poreza nastojao da što više privred- no onesposobi i umrtvi vazalne države, a onda ih je pljačkao i razarao. To je uticalo na velika pomeranja stanovništva. U opljačkanu i opustošenu zemlju, Turci su naseljavali muslimane, dok se hrišćansko stanovništvo povlačilo.

Na osnovu podataka iz tabele 1. vidi se da je kruševačka oblast polovinom 15. veka bila podeljena na 24 timara i 29 sela. Dakle, veći je broj sela od broja timara, a to znači da je dva ili više sela bilo obuhva- ćeno jednim vojnim posedom. Međutim, ovom broju je potrebno dodati i ukupno 36 nepoznatih sela, čija teritorijalna pripadnost nije određena, a među kojima ima i iz kruševačke oblasti. Timari su predstavljali specifičan sistem sitne feudalne svojine turskog feudalizma, došlo je do usitnjavanja feu- dalnih lena u rukama mnogobrojnih sitnih vojnih plemića. Institucija timara bila je osnova jake centralne vlasti, čiji je osnovni cilj bio voj- ničko jačanje i proširivanje osvojenih teritorija

Od ukupno popisanih devede-set osam mezri i tri manastira, sa područja Kruševca nisu zabeleženi ni u jednom slučaju. Pored toga, na osnovu podataka o zanimanju vlasnika timara (čeribaša, zagardžija, čakirdžija, tufekčija ili satrakčija), vidi se da su sela i njihovi žitelji bili najčešće u službi učešća u vojnim pohodima, obrade zemlje kao i razvoja stočarstva i lova. Visina prihoda zavisila je od razvoja ovih delatnosti, što su one razvijenije i ukupan godišnji prihod sela bio je više od 1000 akči. A od ukupnog broja popi- sanih sela, čak 58.1% njih imalo je takav prihod.

TURSKI POPIS KRUŠEVAČKE OBLASTI IZ 1444–1446. GODINE

U ovom radu se proučava stanovništvo kruševačkog područja iz perioda polovine petnaestog veka (1444–1446) a na osnovu sačuvanog tur- skog popisa, deftera pod nazivom: Popis oblasti Kruševca, Toplice i Dubočice u vreme prve vlade Mehmeda II (1444–1446), koji ima izuzetnu vrednost jer je rađen na samom terenu.

Polovinom 15. veka, broj kuća u mnogim selima kretao se između 3 i 30. Sela koja su prema- šila 50 domova mnogo se bila ređe zastupljena, dok su ona sa više od 80 i sa 100 kuća bila prava retkost i zabeležena su samo u jednom slučaju: selo Drenovac, sa 95 domova (danas pripada opštini Aleksandrovac). Više od ¼ svih sela bila su u grupi do 15 domova (25.8%), a prosečno je bilo 20 do- mova po jednom selu, na osnovu čega se može zaključiti da su sela kruše- vačke oblasti, najčešće bila sa manjim brojem domova.

Analiza podataka ovog popisa od značaja je i usled toga što je ta- da ukupan broj domova (572) bio podeljen na dva dela: na 526 domaćinstava u kojima je muškarac bio starešina i 46 udovičkih, što u ukupnom broju kuća (porodica) ima visoko učešće od 8.7%. Udovička domaćinstva su iz- dvojena jer su ona, prema osmansko-turskim zakonskim odredbama, posebno tretirana. Ona su bila oslobođena od nekih poreskih obaveza, a i ono što su bila obavezna da daju davala su u smanjenom iznosu. Društvenu ulogu starešine domaćinstva udovice su obavljale privremeno, do odrastanja dece, kada je na njihovo mesto stupao muški potomak umrlog domaćina.

Udovice su popisivane jer su one bile stare- šina domaćinstva u kome je pored njih bilo još i dece, nesposobne za voj- ne pohode. Najvećim brojem popisanih udovica izdvaja se selo Konjuh, gde je čak 13% udovičkih u odnosu na ukupan broj popisanih domova (10 udo- vičkih u poređenju sa 77). Veliki broj udovičkih domaćinstava u sagla- snosti je sa tvrdnjom da su se pred kraj pada srpske srednjevekovne države na ovom prostoru često izvodili vojni pohodi sa teškim posledicama po hrišćansko stanovništvo, koji su nastavljeni i kasnije, tokom naše tra- gične prošlosti.

18 vek

Početkom 18. veka, kruše- vačko područje je između Turske i Austrije podeljeno dolinom Zapadne Mo- rave na dva dela: austrijski deo i turski. Tada su Turci, povlačeći se pred austrijskom vojskom, uništavali sve pred sobom, kako bi onemogućili ili bar što više otežavali prodiranje austrijske vojske. Zbog toga su Austri- janci stigli samo do Stalaća, gde su se zaustavili i gde je određena granica Austrije i Turske, deleći stanovnike kruševačkog područja na austrijske i turske podanike.

Tako formirani sandžak u 16. veku je zahvatao centralnu i jugoistočnu Srbiju, od planina Željin i Kopaonik na zapadu, do današnje jugoslovensko-bugarske granice, kod Kalne i Srezimirovaca na is- toku i od Paraćina na severu, do Gnjilana na jugu.

19. vek

Odvajanje Kruševca i njegovog područja od ostalog dela Sr- bije i njegovo pretvaranje u pograničnu oblast, događalo se i kasnije, počet- kom 19. veka, posle konačnog oslobađanja Srbije od četvorovekovnog podani- štva Turskoj. Povlačenjem nove srpsko-turske granice, pojedini seoski ata- ri kruševačkog područja jednim delom su pripali Srbiji, dok su drugim ostali Turskoj. Kruševac je sve do 1833. ostao turska varoš. Dešavalo se i to da je samo selo ostalo na jednoj strani, dok su seoska imanja, pašnjaci i livade, njive, vinogradi, vodenice, pojila za stoku, seoski putevi pripali drugoj strani. Bilo je i slučajeva da je nova granica išla sredinom sela.

POPIS STANOVNIŠTVA I IMOVINE  U SRBIJI IZ 1834. GODINE
OKRUŽIJE KRUŠEVAČKO
KAPETANIJA KRUŠEVAČKA

BROJ VAROŠI  BROJ SELA  BROJ KUĆA UKUPAN BROJ STANOVNIKA POL MUŠKI  POL ŽENSKI
 1 59 1712 10705 5083 5622

 

Povezane vesti

Istorija Brusa

Administrator

Istorija Ćićevca

Administrator

Istorija Aleksandrovca

Administrator

3 komentari

Ostavite komentar

* Koristeći ovaj obrazac, slažete se sa skladištenjem i rukovanja vaših podataka od strane ove web stranice.