Image default
ISTORIJA

Istorija Trstenika

Istorija Trstenika i okoline seže u daleku prošlost. Područje trsteničke opštine naseljeno je još u periodu neolita, tačnije 6000 godina p.n.e. O tome svedoče arheološka nalazišta Blagotin i Stragari.
Arheološki lokalitet Blagotin nalazi se na brdu Mali Blagotin u selu Poljna, 26 km severoistično od Trstenika. Najstarije, ranoneolitsko naselje na Blagotinu, površine od preko 2 hektara, osnovali su pripadnici starčevačke kulture, odnosno njene najstarije faze-protostarčevo, krajem VII i početkom VI milenijuma p.n.e.
Iako je na Blagotinu istražen samo deo naselja, pokretni arheološki nalazi koji svedoče o načinu života i društvenoj i ekonomskoj organizaciji naselja, svojom brojnošću i raznovrsnošću svrstavaju ga u red najbogatijih i najznačajnijih neolitskih nalazišta na teritoriji Srbije. Stanovnici Blagotina su se bavili stočarstvom i zemljoradnjom, o čemu, između ostalog svedoče i keramička zrna pšenice pronađena na lokalitetu. O planskoj organizaciji naselja svedoči simbolična predstava naselja otkrivena na poleđini zrna. Kao dokaz postojanja duhovne kulture pronađene su tzv.venere – stilizovane ženske figure koje predstavljaju simbol plodnosti i rađanja.

Istraživanja je sproveo Centar za arheološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu, pod rukovodstvom profesora Stankovića, a u saradnji sa kulturnim institucijama u Trsteniku i Kruševcu.
Neolitski lokalitet u selu Stragari datira iz perioda 4500-4000 godina p.n.e. Otkriven je 1970. godine na ušću Riljačke reke u Zapadnu Moravu. Prastanovnici Stragara bavili su se ribolovom i primitivnom zemljoradnjom. Pored bogatih nalaza grnčarije i oružja od životinjskih kostiju, otkriven je i veliki broj zoomorfnih i antropomorfnih figurina, namenjenih prastarim kultovima. Deo pronađenih eksponata čuva se u muzeju u Trsteniku.

U doba začetka antičke kulture, u predelima oko Zapadne Morave živelo je pleme Tribali. Herodot u 5. veku p.n.e. beleži da kroz tribalsku ravnicu protiče reka Angros (Zapadna Morava). U I veku n.e. ove prostore osvajaju Rimljani. Dolina Zapadne Morave i trstenička suteska tada dobijaju veliki značaj, jer ovuda vodi značajna komunikacija između rimskih provincija. Iz rimskog perioda potiče kastrum na mestu Stražba, na desnoj obali reke, kao i nalazišta u selu Bučju, Donjem Dubiču i druga još nedovoljno istražena. Najveći doprinos kraju Rimljani daju u 3. veku, kada je sa Apenina doneta vinova loza, te vinogradarstvo kroz vekove postaje jedna od najznačajnijih delatnosti stanovništva.

U nemanjićkoj srednjovekovnoj Srbiji trstenički kraj je obuhvaćen župama Moravom i Levčom.
Prvi pisani pomen Trstenika nalazi se u darovnoj povelji manastiru Ravanici, kojom knez Lazar 1381. godine svojoj zadužbini poklanja metohe Trstenik, Veluće i Ribnik. Povelja se čuva u biblioteci u Bolonji. Iz srednjovekovnog perioda potiču i manastiri moravske arhitektonske škole, zadužbine dveju princeza, Ljubostinja i Veluće.

Manastir Ljubostinja, (“Ljubostinja, odmor duši! Najlepša pesma Bogu ispevana na srpskoj zemlji!” – Sv. Vladika Nikolaj) posvećen Uspenju Presvete Bogorodice, nalazi se 4 km severno od Trstenika, pored Ljubostinjske reke, podno Gledićkih planina. Datira s kraja 14. veka i zadužbina je kneginje Milice. Od svog postojanja Ljubostinja je imala ulogu kulturnog središta ovog kraja. U monaškim isposnicama, smeštenim u brdima oko manastira nastalo je čuveno Radoslavljevo jevanđelje.

Ime Ljubostinja, nastalo je, po predanju, od reči ljubve i stan (mesto ljubavi). Na ovom mestu su se, navodno, prvi put sreli knez Lazar i kneginja Milica, koja je, za uspomenu na taj događaj, odlučila da ovde podigne manastir.

Graditelj Ljubostinje Rade Borović (poznat iz epske pesme kao Rade Neimar) jedan je od manjeg broja po imenu poznatih srpskih srednjovekovnih graditelja i jedan od retkih koji je svoje ime ovekovečio uklesavši ga na crkvi.

Manastir arhitektonski pripada moravskoj školi. Zidovi su građeni od kamena peščara koji se smenjuje sa opekom. U osnovi je upisan krst sa tri apside,

Fasada crkve je bogato ukrašena kamenom plastikom. Dominiraju rozete, kojih ima ukupno trinaest. Originalnošću i simbolikom među ornamentima klesanog ukrasa dominira krin, kao simbol devičanstva i čistote.

Unutrašnjost crkve živopisao je zoograf Makarije početkom 15. veka, ali do današnjih dana su očuvani samo fragmenti. Najzanimljivije su ktitorske freske kneza Lazara i kneginje Milice, u prirodnoj veličini, kao i freske njihovih sinova, Stefana i Vuka. Slikarski elementi nalaze se i na spoljnoj fasadi crkve. Današnji ikinostas je delo Milije i Nikole Markovića iz 19. veka. Prvobitni je uništen u vreme borbi protiv Turaka.

Unutar crkve nalaze se grobnice kneginje Milice i monahinje Jefimije, žene despota Uglješe Mrnjavčevića. Jefimija, prva srpska pesnikinja, poznata je još i po veziljskoj umetnosti. Čuvena je njena Pohvala knezu Lazaru, svilom izvezena na kneževom pokrovu. Veziljska tradicija očuvala se do današnjih dana.
Konak kneza Miloša iz tridesetih godina 19. veka je jedan od najlepših manastirskih konaka u Srbiji u tzv. balkansko-orijentalnom stilu.

Manastir Veluće sa crkvom Vavedenja Presvete Bogorodice nalazi se u istoimenom selu u Zapadnom Pomoravlju, pet kilometara južno od magistale Pojate-Kraljevo; ”u sred zemlje kneza Lazara Hrebeljanovića”, a na prilazu njegovoj prestonici Kruševcu iz pravca zapada. Sa Lazaricom, Rudenicom i Nauparom pripada pridvornim crkvama Moravske Srbije.

Gradnja manastira vezuje se za period vladavine kneza Lazara, kraj 14. veka i vlastelinsku porodicu koja je upravljala ovim krajem. Na bavljenje rudarstvom upućuju nazivi zaseoka (Dragulje, Metalica, Rudenica, Gvozdinac), kao i stari naziv manastira Srebrnica, ali i okna rudnika platine i srebra koja su eksploatisana do nedavno. Knez Lazar je 1389. godine poklonio gazdinstvo sa Velućom manastiru Sveti Pantelejmon na Svetoj gori, o čemu postoji zapis u povelji kneginje Milice iz 1395. godine.

Veluće je jedan od retkih manastira čiji se ktitor ne zna, ali se pouzdano zna da je vreme izgradnje 1377. i 1378. godina, a vreme oslikavanja pre 1389. Po ktitorskoj fresci i natpisu u naosu se jedino može zaključiti da je manastir izgradila žena-despotica. Po narodnom predanju manastir je izgradila Mara, kći kneza Lazara i supruga Vuka Brankovića, u znak pokajanja. Novija istraživanja i pronalazak brokata u manastirskoj porti, dovode ktitorsku porodicu u vezu sa italijanskom plemstvom. Bilo kako bilo, ktitorstvo Veluća će još generacijama ostati obavijeno velom tajni.

Arhitektonski, manastirska crkva pripada moravskoj školi i zbog sličnosti sa Lazaricom u Kruševcu, smatra se da joj je bila uzor u gradnji ili da su pak građene istovremeno i to od istih majstora. U osnovi je upisan krst sa tri apside (trikonhos), dok je zidanje crkve izvedeno od redova tesanog kamena i opeke. Kamen, sivo-žuti i crveni peščar su iz okolnih majdana. Interesantno je da je fasada bila oslikana prepletima i cik-cak linijama.
Slikarstvo se po sadržaju i načinu izvođenja delimično razlikuje od manastira moravske škole i smatra se da je slabijeg umetničkog dometa.

Ne zna se u kojoj meri i kada je crkva stradala ali se na osnovu dva sačuvana natpisa zaključuje da je obnavljana 1833. i 1836. godine u vreme vladavine Miloša Obrenovića, kada je sagrađen i konak. Manastirskom kompleksu pripadaju i novi konak iz 1972. godine, trpezarija, spomen česma i kapela sa zvonikom, podignuta 1962. godine trudom sestrinstva. Ikonostas kapele je delo manastirske ikonografske radionice. Porta je izuzetno uređena i nalikuje botaničkoj bašti.

Godine 1427. Turci osvajaju Kruševac i kao pogranična tvrđava prema Turskoj, u trsteničkoj sutesci biva sagrađen grad Grabovac, kasnije u narodu prozvan Jerinin grad. Padom Srbije pod tursku vlast 1459. godine, Trstenik postaje drumsko naselje u kome se nalazila posada za obezbeđenje turskih karavana.

U izveštaju austrijskog obaveštajnog oficira Mitesera koji je proputovao Srbijom 1784. detaljno je opisan Trstenik kao usputna orijentalna palanka sa 47 turskih i 17 hrišćanskih kuća, kamenom džamijom, dva hana i par zanatskih radnji. Nalazio se 2 km zapadno od današnjeg grada u selu Osaonici, odnosno tzv. Staroj čaršiji, na mestu nekadašnjeg antičkog i srednjovekovnog grada.

Po odobrenju Miloša Obrenovića, od 1832.-1838. izgrađuje se novi Trstenik, na desnoj rečnoj terasi Morave, mestu znatno pogodnijem za topografsko širenje grada. Trstenička čaršija se postepeno širi, tako da postaje sedište sreza koji je obuhvatao sela današnje opštine i deo opštine Vrnjačka Banja. Centar nove varoši je trg sa veoma živom pijacom, crkvom, zanatskim radnjama, mehanama. Ugledni trgovci podižu privatne kuće u čijem prizemlju su bile trgovine. Jedna od takvih je kuća Petra Katića, trgovca i narodnog poslanika iz druge polovine 19. veka, tačnije iz 1875. godine. Smatra se jednom od najlepših kuća moravske Srbije i zaštićena je Zakonom o zaštiti kulturnih dobara Republike Srbije. Prvi put je stavljena pod zaštitu države prvog reda još daleke 1947. godine. Svakako, da je ovo razlog više što privlači ne samo posetioce već i brojne arhitekte koji su pisali naučne radove o njoj.

Zgrada u osnovi pripada tipu moravske kuće sa primesama orijentalnog stila. Katić je trgovao robom iz Libana i Sirije odakle je verovatno i donet plan kuće. Građena je od nepečene cigle, tako da pripada tipu kuća-dolmara. Skladnih proporcija, sa spratom i dva raskošna, simetrično položena i nešto isturena doksata, trebalo je da pokaže ugled i moć njenog vlasnika.U prizemnim sobama bile su uglavnom poslovne prostorije Katićeve trgovine, dok su na spratu bile porodične i gostinske sobe. Podrum kuće i veći deo dvorišta pretvoreni su u restoran nacionalne kuhinje. Kuća je u kraćem periodu imala ulogu galerije, dok dvorište često predstavlja “slikarski atelje pod vedrim nebom ” u vreme održavanja likovnih kolonija.

Austrijski inženjer u službi srpske vlade Franc Vinter i tehničar Nikola Pašić uradili su prvi regulacioni plan Trstenika. Sedamdesetih godina 19. veka Trstenik dobija novu osnovnu školu, popločan gradski trg, a zatim poštu, apoteku, banke, parni mlin kao prvo industrijsko postorjenje.

Krajem 19. veka gravitaciono područje grada se sve više širi, trgovina sa Levčom i šumadijom je sve življa, tako da izgradnja mosta na Moravi postaje neminovnost. Godine 1899. u Trsteniku je završena gradnja čeličnog mosta, a već sledeće godine osveštana je nova crkva Svete Trojice, sa zvonikom koji dominira panoramom grada. Crkva Svete Trojice u Trsteniku ( “Najlepša parohijska crkva u celoj eparhiji. Jasan dokaz pobožnosti malog grada Trstenika. Crkva im može biti i ponos i dika.” – Sv. Vladika Nikolaj) nalazi se u samom centru grada. Posvećena je Silasku Svetoga Duha. Sagrađena je 1900. godine na mestu stare i skromnije crkve, posle dugogodišnje borbe Trsteničana da dobiju crkvu kakva im priliči. Projektant je bio arhitekta Dušan Živanović, jedan od utemeljivača nacionalnog stila srpskog graditeljstva s kraja 19.veka. Inspirisan manastirima moravske škole, Živanović gradi crkvu u neomoravskom stilu.

Hram je jednokupolna građevina sa trikonhosom u osnovi. Zidan je od belovodskog peščara, opeke i maltera. Velika je sličnost sa crkvom kralja Milutina u Hilandaru.

Fasada je ukrašena po ugledu na Lazaricu: slepim arkadama, rozetama, monoforama, prepletima. Naročito je bogato ukrašen zapadni portal.

Neposredno posle izgradnje crkve, dodat je i zvonik sa satom, koji dominira gradom i okolinom.
U crkvi se čuvaju delovi starog ikonostasa iz 1848. godine, dok je novi ikonostas naslikao akademski slikar iz Novog Sada, Voja Trifunović, 1929-1930. godine. Ističu se ikone Blagovesti na carskim dverima, Bogorodica sa Hristom, Tajna večera, Sveta Trojica i druge. Više od sto godina crkva je duhovni stožer grada, naročito za vreme brojnih ratova kada je pružala utočište stanovništvu.

Od proslave stogodišnjice crkve do danas, završena je ograda i ulazna kapija u portu.
Značajan je duhovni i prosvetiteljski rad crkve u proteklom veku. Crkveni hor «Boško Jugović» sa tradicijom dugom preko 130 godina proslavio je ime Trstenika širom Evrope. Crkva Svete Trojice važi za jednu od najakustičnijih u Evropi.

Vredan kulturno-istorijski spomenik je i Crkva Svetog Arhangela Gavrila u Gornjem Ribniku.

Po legendi selo Ribnik je ime dobilo po bogatim ribnjacima kojima je bilo ispunjeno čitavo polje kraj Morave. Iz ovih ribnjaka ribom su se sladili Nemanjići, Hrebeljanovići, Obrenovići i Karađorđevići.

U Miloševo vreme Ribnik je bio značajan centar i njegovo veliko dobro poznato po uzgoju svinja. Ribničani su na molitvu i bogosluženje išli u manastir Veluće. Godine 1824. Miloš je Ribničanima sagradio crkvu posvećenu Svetom Arhangelu Gavrilu. To je jedna od pet Miloševih pokajnica.

Crkva Svetog arhangela Gavrila najstarija je očuvana crkva u opštini Trstenik. Godine 1984. je proglašena za kulturno dobro-spomenik kulture i stavljena pod zaštitu Zakona o kulturnim dobrima.

U leto 2004. godine, na proslavu 180 godina postojanja hrama, dograđena je i osveštana priprata. Ovim je zaštićen ikonostas od negativnog uticaja dima koji potiče od paljenja sveća.

Crkvena slava je 26. jul-Sveti arhangel Gavrilo.

Na nagli porast izvoza poljoprivrednih i zanatskih proizvoda i privredni razvoj celog kraja, naročito je uticala izgradnja železničke pruge Stalać-Kraljevo 1910. godine. Tada se Trstenik povezuje ne samo sa gradovima širom Srbije, već izvozi svoje proizvode u Austriju i druge evropske zemlje.
Posle prvog svetskog rata patrijahalna palanka menja svoj lik u duhu vremena. Današnje staro jezgro grada dobrim delom datira iz ovog perioda. Najstarija očuvana zgrada je kuća uglednog trgovca i narodnog poslanika iz druge polovine 19. veka Petra Katića.

U reprezentativne arhitektonske objekte ubraja se i zgrada nekadašnje osnovne škole “Sveti Sava” iz 1873. godine. Nalazi se neposredno pored gradske crkve, na čijem je imanju izgrađena. Projektovao je austrijski inženjer Franc Vinter, koji je od 1872. po nalogu srpske vlade radio na regulacionom planu Vrnjačke Banje i Trstenika. Obnovljena je i danas se u njoj nalaze poslovne i prostorije namenjene kulturi.

Zgrada Skupštine Opštine datira iz 1935. godine. Sagrađena je na mestu nekadašnjeg Načelstva. Unutrašnjost zgrade ukrašena je delima akademskih slikara. Sa crkvom Sv.Trojice i starom školom, opštinska zgrada dominira gradskim trgom. Ispred nje se nalazi gradski park i šetalište.

Značajan deo starog jezgra čini nekadašnji hotel «Jadran», iz 1923. godine, danas istoimeni restoran.
Posle drugog svetskog rata dolazi do naglog razvoja grada osnivanjem preduzeća „Prva Petoletka“, koje je postalo vodeća industrija hidraulike i pneumatike SFR Jugoslavije i značajno ime na svetskom tržištu. Trstenik prerasta u jedan moderan grad ali raspadom Jugoslavije devedesetih godina, kao i u većini gradova Srbije i Crne Gore, i u Trsteniku privredni razvoj jenjava.

Povezane vesti

Istorija Varvarina

Administrator

Istorija Brusa

Administrator

Istorija Kruševca

Administrator

3 komentari

Ostavite komentar

* Koristeći ovaj obrazac, slažete se sa skladištenjem i rukovanja vaših podataka od strane ove web stranice.